«Աշխարհ» ռազմավարական հետազոտությունների կենտրոնի (Ստեփանակերտ) տնօրեն, ռազմական և ազգային անվտանգության խնդիրների փորձագետ, տեխնիկական գիտությունների թեկնածու Հրաչյա Արզումանյանն ԱրմԻնֆո-ին հարցազրույցում անդրադառնում է XXI դարում տարածաշրջանի գորշ գոտում գտնվելու պայմաններում Արցախյան հիմնախնդրի կարգավորմանը, նշում է այն վտանգները, որոնք պարունակվում են Հայաստանում քննարկվող կարգավորման փոխզիջումային տարբերակներում և խոսում նման ծրագրերին հայության հակադարձման հնարավորությունների մասին:
Հայաստանյան քաղաքական վերնախավում ղարաբաղյան հիմնահարցի ապագա կարգավորումը բավականին վաղուց ամփոփվում է հետևյալ բանաձևով՝ «վերջիվերջո, խնդիրը լուծելու է արցախահայությունը» Որքանո՞վ է կենսունակ այդ բանաձևը 21-րդ դարի իրողության մեջ և արդյո՞ք այն չի պարունակում կեղծավորության զգալի բաժին:
Արցախի ապագան որոշելու է արցախահայությունը: Սակայն պետք է նշել այդ հասկացության էվոլյուցիան: Հարցը կայանում է նրանում, թե 21-րդ դարում ինչ է նշանակում «արցախահայություն» հասկացությունը: Առաջին Արցախյան պատերազմից հետո 25 տարվա ընթացքում Հայաստանից և Սփյուռքից ամեն տարի մոտ քսան հազար երիտասարդ տղաներ գալիս էին Արցախ զինվորական ծառայություն անցնելու: Այլ կերպ ասած՝ նշված տարիների ընթացքում Արցախում ծառայել է առնվազն չորս հարյուր հազար հայ, ովքեր ծնվել և մեծացել են Արցախից դուրս: Իսկ եթե ավելացնենք նաև նրանց ընտանիքներին, մերձավոր բարեկամներին և այլոց, կստացվի, որ Հայաստանի Հանրապետության առնվազն կեսը այս կամ այն կերպ առնչվել է Արցախին և արցախյան խնդրին: Նրանց որդիները, եղբայրները, զարմիկները և թոռները պաշտպանել են Արցախը, իսկ ոմանք արյուն են թափել և զոհվել ծառայողական պարտականությունները կատարելիս: Նրանք բոլորն անհանգստանում էին ծառայության մեջ գտնվող հարազատների համար՝ Արցախի մասին մտածելով՝դառնում Արցախի մի մասնիկ:
Ժամանակն անցնում է, տագնապն ու ցավը սփոփվում են, և մնում է հպարտությունը, որ նրանք բոլորն իրենց ներդրումն ունեն Արցախում հայ ժողովրդի ազգային-ազատագրական պայքարում: Այդ պատճառով 21-րդ դարում «արցախահայություն» հասկացության տակ մենք պարտավոր ենք ճանաչել ոչ միայն Արցախում ծնված հայերին, այլ նաև բոլոր նրանց, ովքեր պաշտպանել են Արցախն այդ տարիների ընթացքում: Նրանցից ոմանք արդեն հասուն մարդիկ են և, իհարկե, անձնական պատասխանատվություն են զգում Արցախի համար և իրավունք ունեն բացատրություններ ու պարզաբանումներ պահանջել Արցախի ճակատագրի վերաբերյալ:
Այդ պատասխանատվությունն առավել ակնհայտորեն դրսևորվեց անցյալ տարվա ապրիլին, երբ Արցախը պաշտպանելու համար ոտքի կանգնեցին Հայաստանի և Սփյուռքի կամավորականները: Ընդ որում, ինչպես Դուք շատ ճիշտ նկատեցիք, նրանց մեծ մասը ժամկետային զինվորական ծառայությունն անցել է հենց Արցախում:
Անշուշտ: Ապրիլյան օրերին Արցախի պաշտպանության համար ոտքի էր կանգնել ողջ Հայոց աշխարհը, ողջ հայությունը՝ որպես մեկ միասնական, գլոբալ երևույթ: Մենք պարզ տեսանք, որ 21-րդ դարում ռազմական գործողությունները սկսվելուն պես արցախահայ է դառնում ողջ Հայությունը:
Հենց այս պատճառով էլ ուժի այս կամ այն կենտրոնների՝ հայությունից Արցախում տարած հաղթանակը խլելու փորձերը բախվում են ոչ միայն արցախաբնակ հայերի, այլ ողջ հայ ժողովրդի հակադարձմանը: Եթե առաջին Արցախյան պատերազմի ողջ ծանրությունը Արցախի հայերի ուսերին էր, ապա այսօր, ինչպես երևում է, այն բաշխված է ողջ Հայաստանով, և ավելին՝ ողջ հայ ժողովրդի միջև, ողջ Հայոց աշխարհով մեկ:
Մեծ զարմանք է առաջացնում հայ քաղաքականության մեջ այն «դինոզավրների» առկայությունը, որոնք չեն ցանկանում հասկանալ, որ 21-րդ դարի փոփոխված իրողության պայմաններում արցախյան հիմնախնդիրն անցած դարի 90-ականների համատեքստի շրջանակներում մեկնաբանել հնարավոր չէ: Եվ, իրոք, նույն գետը երկու անգամ չես մտնի, փոխվել է նաև գետը՝ անվտանգության միջազգային միջավայրը և հայ հասարակությունը ու ընդհանուր առմամբ հայությունը:
Վերը նշվածը վերաբերվում է ոչ միայն Լևոն Տեր-Պետրոսյանին և նրա կողմնակիցներին, որոնց վարքի շեղումն աննպատակ և ուղղակի անհնարին է դարձնում նրանց հետ որևէ երկխոսություն վարելը: Խնդիրն ավելի լայն է, և տեղի ունեցող փոփոխությունները տեսնելու և հասկանալու ցանկության բացակայությունը բնորոշ է համարյա ողջ քաղաքական սպեկտրին: Որպես ազգ, որպես քաղաքական երևույթ, և ոչ թե որպես ժողովուրդ, մենք հիմնականում չենք ուզում ընդունել, որ Արցախը դարձել է Հայաստանի անբաժանելի մի մաս: Փորձելով մտածել հնարավոր փոխզիջումների և Ադրբեջանին որոշակի զիջումների, ինչպես նաև դրանց հետևում կանգնած ուժի կենտրոնների մասին՝ մենք չենք գիտակցում, որ նման փոխզիջումների մշակմանը մասնակցում են ոչ միայն Արցախում ծնված հայերը և ոչ միայն Հայաստանի իշխող վերնախավը: Մասնակցում է ողջ հայ ժողովուրդը, որն այս դեպքում դառնում է հենց այն արցախահայությունը, որն իրավասու է Արցախի ճակատագրի և ապագայի վերաբերյալ որոշումներ ընդունել:
Ոչ հայաստանյան իշխանությունները, ոչ էլ հայ հասարակությունը չեն նկատել, որ 21-րդ դարում Արցախը միայն ազգային անվտանգության խնդիր չէ: Արցախահայությունը, որը ծնունդ առավ որպես Արցախը պաշտպանելու ողջ հայության ունակության արդյունք, դարձել է նաև հասարակական, քաղաքական և գաղափարախոսական հասկացություն, որի իմաստն ու նշանակությունն ավելի լայն է և դուրս է գալիս Արցախի աշխարհագրական սահմաններից:
Այլ կերպ ասած, Տեր-Պետրոսյանի հնչեցրած սցենարը Դուք համարում եք անիրագործելի: Կնշե՞ք պատճառները:
Խնդիրն այն է, որ ոչ միայն ընդդիմությունը, այլ նաև Հայաստանի ողջ քաղաքական հատվածը՝ ներառյալ իշխանությունը, մինչև վերջ չեն գիտակցում, որ անցած դարի իրողություններին վերադարձի ձևով ցանկացած զիջում անհնար է: Առաջարկվող տերմինաբանությամբ զիջումների մասին կարելի էր խոսել 1988,1991 և անգամ 1997 թվականներին, սակայն ոչ 21-րդ դարում: Ցանկացած թշնամաբար տրամադրված քաղաքական ուժ, ցանկացած ռազմատենչ ուժերի կենտրոններ, որոնք փորձում են շանտաժի եղանակով զիջուներ շորթել Արցախյան հարցում, անխուսափելիորեն կբախվեն հայ ժողովրդի միաբանությանը և մոբիլիզացիային: Նման տրամադրությունները պարզ արտահայտվեցին սփյուռքի ներկայացուցիչների հետ իմ հանդիպումների ընթացքում: Մասնավորապես, անցյալ տարվա վերջում Մոսկվայի հայ երիտասարդության, հասարակական գործիչերի և գործարարների հետ հանդիպման ժամանակ, որոնք իրենց նույնպես «արցախցի» էին համարում, քանի որ իրենց անձնական լուման ունեին Արցախի ապագայի հարցում՝ զինվորական ծառայության, գիտելիքների և ներդրումների տեսքով: Եվ բնական է, որ Արցախի, հայաստանյան իշխանական վերնախավի մոտ առաջանում են հանդիպակաց պարտավորություններ այն մարդկանց լայն շրջանակի առջև, որոնց համար միևնույն չէ Արցախի ապագան: Պաշտպանել սեփական ներդրումներն ու շահերը, սեփական հույսերը՝ այդ ամենը բնական արձագանք է և դա չհասկանալը միամտություն կլիներ: Նկատի ունենալով վերը նշվածը՝ արցախյան գործոնը խաղարկելու Հայաստանի ցանկացած քաղաքական ուժի որևէ փորձ անխուսափելիորեն տխուր ավարտ կունենա:
Ինչո՞վ է ղեկավարվում Տեր-Պետրոսյանը՝ հին ծրագրերի մասին հենց այսօր հիշելով: Մի՞թե առաջիկա ընտրություններով:
Կարծում եմ, որ Տեր-Պետրոսյանը դա անում է այն խաղի շրջանակներում, որը նրան խնդրել են խաղալ: Այլ խոսքերով՝ նրա վերջին գործողությունները բնավ իր իսկ կողմից ներշնչված չեն: Նա բավականին խելացի և փորձառու է, որպեսզի չգիտակցի նման հայտարարությունների վտանգն ու հետևանքները: Տեր-Պետրոսյանը, ինչպես նաև Սերժ Սարգսյանը կամ Գագիկ Ծառուկյանը, ինչ-որ քաղաքական խաղի մասնակիցներ են՝ հավանաբար ամբողջությամբ չգիտակցելով այդ խաղի կանոններն ու նպատակները: Լևոն Տեր-Պետրոսյանին քսան տարի անց իր սեփական ճիշտը պաշտպանող՝ խելքը կորցրած ծերուկ անվանելը նշանակում է պարզունակեցնել առկա վտանգները:
Տեր-Պետրոսյանը, պնդելով հայկական կողմից զիջումների անհրաժեշտությունը, ուղղակիորեն ակնարկում է բանակցությունների սեղանին Ադրբեջանի փոխադարձ զիջումների առկայությունը: Ձեր կարծիքով, իրականում ինչի՞ն կհամաձայնվի Ադրբեջանը և ին՞չ է քննարկում Ադրբեջանը Հայաստանի հետ բանակցությունների ընթացքում
Լևոն Տեր-Պետրոսյանին ճանաչելու երեսուն տարվա ընթացքում նրա որևէ կանխատեսում կամ սցենար իրողություն չի դարձել: Այդ առումով զիջումների գնալու Ադրբեջանի պատրաստակամության մասին առաջին նախագահի հայտարարությունը դիտում եմ որպես հենց նույն ծրագրի անիրագործելիության գրավական: Իրականում Բաքուն պատրաստ չէ զիջումների և դրանց գնալ չի պատրաստվում, քանի որ, ադրբեջանական ղեկավարության ընկալմամբ, զիջումները նշանակում են Հայաստանի հաշվին տարածքային ընդլայնումը սահմանափակելու պատրաստակամություն: Հայ ժողովրդին Երևանը, որպես մայրաքաղաք, թողնելու շուրջ բանակցություն վարելու Բաքվի պատրատ լինելը որպես կատակ կամ անհեթեթություն դիտել չարժե:
Հարց մի մարդու, ով բնակվում է Ստեփանակերտում: Ինչո՞վ կարող է ավարտվել, օրինակ, Արցախի 6 շրջանների հանձնումը:
Պետք է հստակ գիտակցել, որ ոչ ռազմական գործողությունների հետևանքով տարածքների գեթ մեկ քառակուսի մետրի հանձնումը կավարտվի Արցախի կորստով և հայոց պետականության անկմամբ՝ ինչպես Երևանում, այնպես էլ Ստեփանակերտում: Իսկ Հայաստանն ի վիճակի չի լինի ժողովրդի անվտանգության ապահովման իր հիմնական գործառույթներն իրականացնել: Դուք չեք կարողանա հին ազգին համոզել՝ երեխաներին դաստիրակել և մեծացնել այն երկրում, որտեղ առանց պայքարի տարածքներ են հանձնվում մի թշնամու, որը 21-րդ դարում գլխատում է ծերերին և զոհված զինվորներին, ինչպես դա արել է դեռ հարյուր տարի առաջ: Իշխանության նման գործողությունների արձագանքը ժողովրդի կամ երկրից հեռանալը կլինի, կամ էլ ստիպված զենք վերցնելը: Մենք բոլորս սա տեսել ենք ապրիլյան պատերազմի ժամանակ, երբ Հայաստանի իշխանության կողմից իրադարձությունների էությունը չհասկանալը, 800 հեկտարի մասին չմտածված հայտարարությունը հանգեցրեցին «Սասնա ծռերի» հետ կապված ճգնաժամին: Հայկական հողերը կորցրեցին Արցախում, իսկ արձագանքն ու ճգնաժամը ծավալվեցին Երևանում:
Հայաստանի համար արցախյան հարցը լուծված լինելու մասին տարածված կարծիքին հակառակ , այնուամենայնիվ թվում է,թե դա այդպես չէ, քանի դեռ սահմանին հայ զինվոր է զոհվում, և բոլոր դեպքերում պետք է ելք փնտրել….
Խնդիրն այն է, որ Հայաստանը և Արցախը ապրում են փոփոխված աշխարհի և անվտանգության համակարգի պայմաններում, երբ պատերազմի մեջ գտնվող գոտիներից բացի, գոյություն ունեն այսպես կոչված գորշ գոտիներ, որտեղ ոչ խաղաղություն է, ոչ էլ պատերազմ: Ցավոք, հենց այսպիսին է մեր իրողությունը: Եվ միակ մեր անելիքը նման իրավիճակում ռիսկերի և, համապատասխանաբար, կորուստների նվազեցումն է: Մինչև իր ողջ էությամբ նացիստական ադրբեջանական իշխող վերնախավի ապակառուցումը, որը միայն անկայունության է բերում տարածաշրջանում, մեր ունեցած միակ ընտրությունը հակամարտության լարվածության այս կամ այն աստիճանն է: Առանց միջազգային հանրության կամ հայոց բանակի նպատակասլաց ջանքերի ադրբեջանական իշխանությունների էության որևէ փոփոխություն չարժե ակնկալել: Իսկ նման պարագաներում ստորագրված որևէ համաձայնագրի վստահելը հանցագործություն է: Ներկայումս ոչ Ռուսաստանը, ոչ Թուրքիան, ոչ էլ Իսրայելը շահագրգռված չեն ալիևյան ռեժիմի իշխանաթողությամբ: Ուժի այս կենտրոնները կշեռքի նժարի վրա են դնում տարածաշրջանի ապակայունացման մակարդակը՝ սեփական շահերն առաջ մղելու նպատակով: Նման իրավիճակում Հայաստանը և հայ ժողովուրդը սեփական ջանքերը կարող են ուղղել միայն տնտեսության ուժեղացմանը և հասարակության ամրապնդմանը, որպեսզի ի վիճակի լինենք խափանել ճնշում գործադրելու և պարզապես պատերազմով սպառնալու փորձերը: «Խաղաղություն ես ցանկանում՝ պատրաստվիր պատերազմի» հին ասացվածք է, սակայն՝ ճշմարիտ: Միայն այս ճանապարհով կարելի է նվազագույնի հասցնել մեր կորուստները: Թվացյալ հույսերին հետևել՝ նշանակում է ընտրել մեծ արյունահեղություն տանող ճանապարհ:
Այլ կերպ ասած, Ադրբեջանի հետ փոխզիջման համաձայնագիր ստորագրելով և որոշ տարածքներ հանձնելով՝ դադարել գորշ գոտու մաս կազմելն իրականում անհնար է:
Տարածաշրջանում գործող ուժերի կողմից ապակայունացումը խաղադրույք դարձնելու պարագայում Ադրբեջանի հետ որևէ փոխզիջումային համաձայնագիր կնքելով գորշ գոտուց դուրս գալը միանշանակ անհնար է: Աշխարհաքաղաքական նման պայմաններում և իրավիճակում գեթ մեկ շրջանի հանձնումը կհանգեցնի ամբողջ Արցախի և առնվազն Մեղրու միջանցքի կորստին:
Այո, սակայն չէ՞ որ ևս մեկ գործոն կա: Հայաստանն ունի իր գործառույթը, դերը, որը նրա համար առանձնացրել են նույն և այլ արտաքին խաղացողները: Այս ամենը հաշվի առնելով՝ հայկական գործոնի անհետացման, թուլացման և Ադրբեջանի զուգահեռ ուժեղացման մեջ նրանք չեն կարող շահագրգռված լինել….
Դա իրոք այդպես է, սակայն արտաքին ուժերի համար Արցախով Հայաստանի և առանց Արցախի Հայաստանի միջև տարբերությունը չնչին է: Հայաստանն իր աշխարհաքաղաքական գործառույթը երկու դեպքում էլ կկատարի: Արցախը կարևոր է Հայաստանի համար, հայության ապագայի համար: Պայքարելով Արցախի համար՝ մենք պայքարում ենք միայն մեզ և մեր սեփական ապագայի համար:
ԿԱՐԴԱԼ ԲՈԼՈՐ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ
Փորձագետ. Ադրբեջանի քաղաքական ղեկավարությունը բացահայտ հայտարարել է, որ «Հայաստանի օկուպացիան նրանց նոր ազգային նպատակն է»
Փորձագետ. Հայկական հասարակությունը ընկնում է տոտալիտար անվտանգության թակարդը
Փորձագետ․ Փաշինյանի այցը Ռուսաստան նախադրյալներ է ստեղծում երկխոսության վերականգնման համար, բայց հարաբերությունների ջերմացումն, ավելի շուտ, խորհրդանշական բնույթ է կրում
Իրավապաշտպան Ռուբեն Մելիքյանը հեռացվել է ԵՊՀ-ից
Փաշինյանին հեռացրել են "ԻՆՆՈՊՐՈՄ"-ի հյուրերի ցանկից
Զախարովա․ ԵՄ հետ մերձեցման Հայաստանի գիծը ռիսկեր է պարունակում ԵԱՏՄ անդամ երկրների տնտեսական անվտանգության համար
Ժամանակն է, որպեսզի հարավկովկասյան երկրները Հարավային Կովկասի մասին մտածեն որպես մեկ ընդհանուր տարածաշրջանի. Փաշինյան
Փաշինյան․ Հայաստանն ու Ադրբեջանը պետք է հանգիստ թողնեն միմյանց
Մոսկվան Հայաստանի հետ կապված իրավիճակում տեսնում է այն ինտեգրացիոն միավորումներին հարվածելու փորձեր, որոնց մասնակցում է ՌԴ-ն․ Ռուսաստանի նախագահի օգնական
Զախարովա․ Հայաստանը Ռուսաստանի հետ հարաբերություններն ընկալում է որպես գործիք՝ դեպի ԵՄ վերակողմնորոշումը ֆինանսապես ապահովելու համար
Հայաստանի արդարադատության նախարարն ու ԵՄ դեսպանը քննարկել են Երևանի համար վիզաների ռեժիմի ազատականացման օրակարգային հարցեր
Ադրբեջանագետ. Հայաստանի դեմ Ադրբեջանի զավթողական ծրագրերը հնարավոր են դարձել բացառապես Արցախի հարցով Փաշինյանի որոշումների արդյունքում
Զախարովա. Ռուսաստանը բողոքի նոտա է հղել Հայաստանին՝ Գյումրիի «Մայր Հայաստան» հուշահամալիրում տեղի ունեցած վանդալիզմի դեպքի կապակցությամբ
Սամվել Կարապետյանն առաջարկում է ընտրություններից հետո ստեղծել ընդդիմադիր կոալիցիա
Արցախի մշակութային ժառանգության պաշտպանը Մոսկվային կոչ է արել արձագանքել օկուպացված ԼՂՀ-ում Ադրբեջանի կողմից Հայրենական մեծ պատերազմի հուշարձանների ոչնչացմանը
Գլխավոր դատախազությունը դիմել է ԿԸՀ ՝ Ռոբերտ Քոչարյանի նկատմամբ քրեական հետապնդմանը համաձայնության համար
Նիդերլանդների վարչապետն իր աջակցությունն է հայտնել Հայաստանում ժողովրդավարական բարեփոխումների և տնտեսական դիվերսիֆիկացման օրակարգին
"Ժառանգություն". ժամանակն է, որ Հայաստանի ընդդիմությունը ժողովրդին ներկայացնի իրավատեր այլընտրանք՝ լայն-քաղաքական ու վերկուսակցական, հավաքական նորովի առաջնորդությամբ
