Խոմեյնիի խորհրդական. Թուրքիան և անձամբ Էրդողանը սրում են հակամարտությունը Հարավային Կովկասում

Արմինֆո. Խորհրդային Միության փլուզումից հետո ձևավորված հայ-իրանական հարաբերությունների կարևորությունը մշտապես ընդգծվել է ինչպես Թեհրանի, այնպես էլ Երևանի կողմից, և դրանց զարգացումը մշտապես քննարկվել է: Այդ մասին Region Monitor-ի հետ հարցազրույցում հայտարարել է իրանցի պրոֆեսոր, միջազգային հարցերով վերլուծաբան, Իրանի գերագույն հոգևոր առաջնորդի աշխատակազմի խորհրդական Սաադոլլահ Զարեին։

Ընդ որում, նա ուշադրություն է հրավիրել այն հանգամանքի վրա, որ Իրանի եւ Հայաստանի միջեւ հարաբերությունների զարգացումն անհետեւանք չի մնացել Իսլամական Հանրապետության համար՝ հաշվի առնելով Ադրբեջանի եւ ադրբեջանցի շիաների հիվանդագին վերաբերմունքը: "Մենք դրա համար գին ենք վճարել։ Հայաստանի հետ մեր հարաբերություններն Ադրբեջանում բացասական արձագանք են առաջացրել Իրանի նկատմամբ, բայց մենք այդ հարաբերությունները պահել ենք և շարունակել։ Հետևաբար, կարելի է ասել, որ այդ հարաբերությունների զարգացման հորիզոնը բաց է։ Սակայն կան ընդդիմացողներ՝ այդ թվում նաև արևմտյան երկրները, որոնք ի սկզբանե չեն ցանկանում, որ Իրանի հարաբերությունները տարածաշրջանի երկրների հետ զարգանան։ Այսօր մենք գիտենք, որ նրանք ճնշում են գործադրում Հայաստանի վրա, և մենք հուսով ենք, որ Հայաստանի կառավարությունը կկարողանա դիմակայել այդ ճնշումներին, քանի որ այդ ճնշումները հակասում են նաև Հայաստանի ազգային շահերին։

Այս տարածաշրջանում որքան ավելի լայն լինեն Հայաստանի կապերը, այնքան ավելի հնարավորություն կլինի զարգանալու: Միաժամանակ կնվազի նաև խոցելիությունը, սակայն արևմտյան երկրները, տարածաշրջանում հակասություններ ստեղծելով, փորձում են խոչընդոտել երկրների հարաբերությունների զարգացմանը՝ հատկապես Իրանի հարաբերություններին տարածաշրջանի երկրների հետ», - նշել է Զարեին։
 

Անդրադառնալով Ադրբեջանի կողմից Հայաստանի տարածքների բռնազավթման հավանականությանը ՝ ԻԻՀ գերագույն առաջնորդի խորհրդականը փաստել է, որ վերջին 10 տարիներին Թեհրանում ականատես են եղել մի անհեթեթ գաղափարի, թե, իբր, Կովկասում հարաբերությունները կարելի է կարգավորել նաև առանց Իրանի, այսինքն՝ բացառելով Իրանի մասնակցությունը:

"Բայց իրականում, այս տարիների ընթացքում ոչ մի կողմ չի կարողացել առանց Իրանի ճշգրիտ հարաբերություններ ստեղծել։ Իրանը միջամտություն չի ունեցել Ադրբեջանի և Հայաստանի միջև պատերազմին։ Մենք պատերազմի կողմ չենք եղել՝ ի տարբերություն որոշ տարածաշրջանային երկրների, սակայն Իրանի դիրքորոշումը չեն կարողացել անտեսել։ Այսինքն՝ մենք անհանգստություն չունենք մեր դիրքի պահպանման հարցում։ Թեև արտաքին միջամտությունները կարող են խնդիրներ ստեղծել, բայց էականորեն չեն կարող փոխել իրավիճակը, որովհետև մենք այս տարածաշրջանի հանդեպ զգայուն ենք։ Սա մի տարածաշրջան է, որը մի ժամանակ մաս է կազմել Իրանի հնագույն աշխարհագրության։ Այս տարածաշրջանի մշակույթը կապված է մեր մշակույթի հետ, անվտանգությունը՝ մեր անվտանգության հետ, տնտեսությունը՝ մեր տնտեսության հետ, տարանցիկ ճանապարհները՝ մեր շահերի հետ։ Այս տարածքը միաժամանակ կապող օղակ է Իրանի և Ռուսաստանի, ինչպես նաև Իրանի և Եվրոպայի միջև։ Ուստի այս հարաբերությունները պետք է պահպանվեն, և մենք հավատում ենք, որ դրանք պահպանվելու են։ Ադրբեջանն էլ, իմ կարծիքով, գիտակցում է, որ ոչ Ամերիկան, ոչ Իսրայելը նրա հարևանը չեն։ Նրա միակ մեծ հարևանը Իրանի Իսլամական Հանրապետությունն է։ Սա մի բան չէ, որ հնարավոր է փոխել։ Սա իրականություն է։ Հետևաբար, մենք շատ լուրջ չենք ընդունում այն խոսակցությունները, թե իբր Իսրայելը կամ ԱՄՆ-ն նման բան են ուզում անել այստեղ։ Վերջում, տարածաշրջանի ճակատագիրը որոշվում է հենց տարածաշրջանային գործընթացներով, ոչ թե այն քաղաքականություններով, որոնք Ատլանտյան օվկիանոսի այն կողմում են որոշվում։ Դրա օրինակն է «դարի գործարքի» ձախողումը կամ Աբրահամյան համաձայնագրերի անկարողությունը՝ փոխելու տարածաշրջանի իրողությունները։ Իրականությունը փոխում է դիմադրությունը, ոչ թե թղթի վրա գրված ծրագրերը։ Այս տարածաշրջանը ոչ ԱՄՆ-ինն է, ոչ էլ Իսրայելինը։ Սա համատեղ աշխարհագրություն է մեր՝ տարածաշրջանի ժողովուրդների համար, և հենց մեր մերձավոր հարաբերությունների հիման վրա կարող է այստեղ ձևավորվել անվտանգության, քաղաքական և տնտեսական համակարգ", - փաստել է փորձագետը։

Անդրադառնալով Հայաստանի "Խաղաղության խաչմերուկ" նախաձեռնության առնչությամբ իր վերաբերմունքն արտահայտելու խնդրանքին՝ Զարեին նշել է, որ Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի առաջարկը կարելի է գնահատել տարածաշրջանի երկրների միջև ընդհանուր միջանցքի հաստատման  համատեքստում: "Մեր կարծիքով՝ սա կարող է լուծել այն բազմաթիվ կարիքներն ու լարվածությունները, որոնք առաջանում են երկու երկրների միջև։ Այսինքն՝ Ադրբեջանի բոլոր պահանջները, Հայաստանի բոլոր պահանջները, Վրաստանի, մեր, Ռուսաստանի, նույնիսկ Թուրքիայի և Եվրոպայի պահանջները կարող են լուծվել այս լայնածավալ միջանցքի շրջանակում՝ առանց լարվածություն առաջացնելու։ Իմ կարծիքով՝ պարոն Փաշինյանի առաջարկը լիովին արժանի է ուսումնասիրության", - ասել է ԻԻՀ գերագույն առաջնորդի խորհրդականը։

Խոսելով Հարավային Կովկասում արտաքին խաղացողների, հատկապես, Թուրքիայի և Ռուսաստանի աճող ազդեցության վերաբերյալ Իրանի դիրքորոշման մասին՝ Զարեին նշել է, որ Թեհրանում կարծում են, որ Թուրքիան տարածաշրջանի այն երկրներից է, որն ունի իր շահերը, կապերն ու իրավունքները: "Սա ընդունելի է։ Թույլատրելի է, որ Թուրքիան ակտիվ դեր ունենա Կովկասում, ինչպես Ռուսաստանն էլ ունի այդպիսի դերակատարում։ Նույնը կարող է վերաբերվել նաև այլ երկրներին, այդ թվում՝ Իրանին, Հայաստանին, Ադրբեջանին, Վրաստանին։ Բայց ներկայում Թուրքիան և անձամբ պարոն Էրդողանն ընդլայնում են հակամարտությունը Հարավային Կովկասում։ Սա տրամաբանական չէ։ Սա Թուրքիայի ազգային շահերի կամ անվտանգության մասին չէ, այլ մի քաոսային գաղափարախոսության մասին է, որը տարածվում է Կովկասում։ Եվ այդ գաղափարախոսությունն ի վերջո վնաս է տալիս հենց Թուրքիային, որովհետև հակամարտության պայմաններում Թուրքիան չի կարող առաջ տանել իր քաղաքականությունը։ Սա վնաս է նաև տարածաշրջանի մնացած երկրների համար։ Սա մի բան չէ, որ հնարավոր է անտեսել", - կարծում է Զարեին։

Անդրադառնալով ադրբեջանա-իրանական հարաբերություններին՝ փորձագետը նշել է, որ այդ տարածաշրջանը ընդամենը մոտ 200 տարի առաջ է անջատվել Իրանից, հավելելով, որ ԻԻՀ-ն վերջին 35 տարիների ընթացքում ոչ մի անգամ ոչ մի պահանջ չի ներկայացրել Ադրբեջանի, Հայաստանի կամ Վրաստանի նկատմամբ, նույնիսկ՝ որևէ գյուղի կամ գետի վերաբերյալ:

"Իսկ դուք գիտեք՝ Թուրքիան ինչ է անում՝ Սիրիայում տարածքներ է գրավում, Իրաքում Բաշիկան է գրավել և փորձում է իր դիրքերն ընդլայնել, սակայն Իրանը երբեք ոչ միայն այս տարածքի, այլ, նույնիսկ, Բահրեյնի հարցով՝ որը 50 տարի առաջ է առանձնացել Իրանից, որևէ պահանջ չի ներկայացրել։ Այսինքն՝ մեր դիրքորոշումը հստակ է։ Մենք չենք փնտրում անկայունություն կամ տարածքների ընդլայնում, մենք համագործակցության և եղբայրության կողմնակից ենք։ Կան նաև մարդիկ, ովքեր չեն ցանկանում տեսնել այդ եղբայրությունը, քանի որ դա խոչընդոտ է օտարների ներթափանցման համար։ Մենք կարծում ենք, որ հակաիրանական շարժումները Կովկասում ունեն օտար՝ ամերիկյան, իսրայելական և այլ աղբյուրներ։ Մենք ընդհանրապես չունենք ոչ տարածքային, ոչ սահմանային, ոչ էլ որևէ այլ պահանջ Ադրբեջանի նկատմամբ։ Ուրեմն ինչո՞ւ պետք է այստեղ անկայունություն լինի՝ դա մեր շահերին չի համապատասխանում։ Բայց կան մարդիկ, ովքեր չափազանցնում են իրականությունը՝ սխալ մեկնաբանություններով այն փոխանցելով, օրինակ, ադրբեջանական հանրությանը։ Սակայն այս քաղաքականություններն արդյունք չեն տալու։ Տարածաշրջանի աշխարհագրական իրողությունները չեն փոխվում՝ Իրանի և Ադրբեջանի, Հայաստանի և Ադրբեջանի հարևանությունն անփոփոխ է։ Արտաքին միջամտությունները կարող են միայն ժամանակավոր տատանումներ առաջացնել, բայց չեն կարող մի ամբողջ տարածաշրջանային համակարգ թելադրել", - ամփոփել է Զարեին։