Քաղաքագետ. Արցախի նկատմամբ Ադրբեջանի տարածքային նկրտումներն իրավական հիմք չունեն, իսկ խորհրդային քարտեզները չեն կարող դրվել սահմանորոշման հիմքում

Արմինֆո. Արցախի Հանրապետության նկատմամբ Ադրբեջանի տարածքային նկրտումները չունեն ոչ պատմական, ոչ էլ իրավական հիմք։ Այդ կարծիքին է քաղաքագետ Ստեփան Հասան-Ջալալյանը։

Փորձագետը, արձագանքելով հոկտեմբերի 21-ին "Վալդայ" ակումբում քննարկումների ժամանակ ՌԴ նախագահ Վլադիմիր Պուտինի հայտարարությանը, որտեղ վերջինս, անդրադառնալով ադրբեջանա-ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորմանը, նշել էր, թե Ռուսաստանի գլխավոր շտաբում գտնվում են քարտեզներ, որոնք ցույց են տալիս, թե ինչպես է անցել Խորհրդային Միության հանրապետությունների միջև սահմանը, և որոնց հիման վրա պետք է որոշվի Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև սահմանը, ընդգծել է, որ խորհրդային շրջանի քարտեզները չեն կարող հիմք լինել այդ գործընթացի համար՝ 4 պատճառով:

Նախ, Ադրբեջան անունով պետությունը ստեղծվել է 1918թ. մայիսի 28-ին Օսմանյան Թուրքիայի իշխանությունների կողմից՝ թուրքական բանակի Անդրկովկաս ներխուժման արդյունքում։ Որպես նորաստեղծ պետության անվանում ընտրվել է Ադրբեջան անվանումը՝ հարևան Իրանի հյուսիս-արևելքում գտնվող նահանգի անունը։

Երկրորդ. Ադրբեջանի Դեմոկրատական Հանրապետությունը, որը հռչակվել է 1918թ. մայիսի 28-ին և գոյություն է ունեցել մինչև 1920թ. ապրիլի 28-ը, միջազգայնորեն ճանաչված չի եղել, եւ 1920թ. դեկտեմբերի 1-ին Ազգերի լիգան պաշտոնապես գրավոր կերպով մերժել է Ազգերի լիգային անդամակցելու Ադրբեջանի խնդրանքը, պատճառաբանելով, որ նախկինում այն երբեք պետություն չի եղել և իրեն է վերագրել հարևան պարսկական Գավառի անվանումը, այն դարձնելով իր պետության անվանում, ինչպես նաև անհնար է որոշել Ադրբեջանի ճշգրիտ սահմանները՝ հարևան երկրների հետ սահմանային վեճերի պատճառով:

Երրորդ. 1991թ. օգոստոսի 30-ին ընդունված "Ադրբեջանի Հանրապետության պետական անկախության վերականգնման մասին" հռչակագրի և 1991թ. հոկտեմբերի 18-ին ընդունված "Ադրբեջանի Հանրապետության պետական անկախության վերականգնման մասին" Ադրբեջանի Հանրապետության սահմանադրական ակտի համաձայն, Ադրբեջանը հրաժարվել է Խորհրդային Ադրբեջանի իրավահաջորդությունից ' վերականգնելով պետականությունը 1918 թվականի մայիսի 28-ից մինչև 1920թ. ապրիլի 28-ը գոյություն ունեցած և միջազգայնորեն չճանաչված Ադրբեջանի Դեմոկրատական Հանրապետություն անվամբ , որի մաս Արցախը  երբեք չի եղել:

Եվ չորրորդ. ինչպես հռչակագրով, այնպես էլ սահմանադրական ակտով Խորհրդային Ադրբեջանի իրավահաջորդությունից հրաժարված և 1918-1920թթ. գոյություն ունեցած, միջազգայնորեն չճանաչված Ադրբեջանի Դեմոկրատական Հանրապետության իրավահաջորդ հռչակված Ադրբեջանի Հանրապետությունը, ըստ էության, անվավեր է ճանաչել Խորհրդային ժամանակաշրջանում Ադրբեջանի վերաբերյալ ընդունված բոլոր օրենսդրական ակտերը:

"Փաստորեն, ընդունելով վերը նշված փաստաթղթերը, Ադրբեջանի Հանրապետությունը չեղյալ է հայտարարել Խորհրդային Ադրբեջանին Արցախի միանալու մասին Խորհրդային Ռուսաստանի կոմունիստական կուսակցության կովկասյան բյուրոյի 1921թ. հուլիսի 5-ի որոշումը, իսկ իրականում, նիստում չքննարկված եւ քվեարկության չդրված, բայց դրա անեքսիայի մասին "ընդունված" անօրինական որոշումը", - ընդգծել է Ստեփան Հասան-Ջալալյանը:

Միևնույն ժամանակ, անդրադառնալով խորհրդային ժամանակաշրջանին, քաղաքագետը հիշեցրել է, որ 1920թ. նոյեմբերի 30-ին Ադրբեջանի Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետության հեղափոխական կոմիտեի որոշմամբ Լեռնային Ղարաբաղը հռչակվել է Հայաստանի Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետության մաս: "1921թ. հունիսի 12-ին Խորհրդային Հայաստանի Ժողովրդական կոմիսարների խորհրդի նախագահ Ալեքսանդր Մյասնիկյանի հրամանագրով Լեռնային Ղարաբաղը, որը խորհրդայնացվել էր 1920թ. մայիսի 26-ին, հռչակվել է Խորհրդային Հայաստանի անբաժանելի մաս։ Ավելին, Ադրբեջանի Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետության հեղափոխական կոմիտեի 1920թ. նոյեմբերի 30-ի որոշմամբ Խորհրդային Հայաստանի Սոցիալիստական Հանրապետության մաս ճանաչված և Խորհրդային Հայաստանի Ժողովրդական կոմիսարների խորհրդի 1921թ. հունիսի 12-ի դեկրետի համաձայն, Արցախը, որը Խորհրդային Հայաստանի անբաժանելի մասն է,  Խորհրդային Ռուսաստանի կոմունիստական կուսակցության կովկասյան բյուրոյի 1921թ. հուլիսի 5-ի անօրինական որոշմամբ, որն իրավունք չուներ լուծել տարածքային հարցերը, չքննարկված եւ քվեարկության չդրված, այսինքն, ըստ էության, չընդունված, անօրինական որոշմամբ բռնակցվել է Խորհրդային Ադրբեջանին՝ հաշվի չառնելով Արցախի ժողովրդի կամքը", - նշել է փորձագետը։

Բացի այդ, ըստ Ստեփան Հասան-Ջալալյանի, Խորհրդային Ադրբեջանի իշխանությունը, խախտելով չքննարկված և քվեարկության չդրված, կովկասյան բյուրոյի 1921թ. հուլիսի 5 - ի անօրինական որոշումը, կազմավորել է ինքնավար մարզ Լեռնային Ղարաբաղի տարածքի մի մասում միայն, ընդ որում, միտումնավոր Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար մարզից դուրս թողնելով աշխարհագրորեն և պատմականորեն Լեռնային Ղարաբաղի տարածքներ համարվող Շահումյանի շրջանը, Քարվաճառի շրջանը, Քաշաթաղի շրջանը, Կովսականի շրջանը, Ակնայի շրջանը, Քաշաթաղի շրջանը, Ջրականսկի շրջանը, Վարանդայի շրջանը:

Նա, նաև ուշադրություն հրավիրելով այն հանգամանքի վրա, որ Խորհրդային Ադրբեջանի իշխանությունը, հաշվի չառնելով 1923թ. հուլիսի 7-ի հրամանագրով Արցախի ժողովրդի կարծիքը, Խորհրդային Ադրբեջանի տարածքին ապօրինաբար բռնակցել է Արցախի հյուսիսային, հարավային, արևելյան և արևմտյան հատվածների մեծ տարածքներ։  "Կոպտորեն խախտելով վեճերի խաղաղ կարգավորման սկզբունքները եւ Եվրոպայում անվտանգության և համագործակցության Հելսինկյան խորհրդակցությունում 1975թ. օգոստոսի  1-ի եզրափակիչ ակտով ընդունված ուժի կամ ուժի սպառնալիքի չկիրառումը, 2020թ. սեպտեմբերի 27-ին երրորդ ագրեսիվ պատերազմի սանձազերծման արդյունքում, Թուրքիայի աջակցությամբ և Արցախի Հանրապետության դեմ վարձու ահաբեկիչներին օգտագործելով, Ադրբեջանը բռնազավթել է Արցախի Հանրապետության սահմանադրորեն ամրագրված տարածքի շուրջ 75% - ը։ Արցախի Հանրապետության դեմ սանձազերծված երեք ագրեսիվ պատերազմների արդյունքում Ադրբեջանը բռնազավթել է Արցախի Հանրապետության սահմանադրորեն ամրագրված տարածքի մոտ 84 տոկոսը", - ընդգծել է փորձագետը ։

Միևնույն ժամանակ, քաղաքագետը ուշադրություն է հրավիրել այն հանգամանքի վրա, որ ՄԱԿ-ը ոչ մի ձևաչափով չի քննարկել Ադրբեջանի Հանրապետության սահմանների կամ նրա տարածքային ամբողջականության ճանաչման հարցը:

Նա հիշեցրել է, որ ՄԱԿ-ի կանոնադրության, ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի եւ ՄԱԿ անվտանգության խորհրդի ընթացակարգերի կանոնների համաձայն, ի տարբերություն արդեն գոյություն չունեցող Ազգերի Լիգայի, ՄԱԿ-ը պետության սահմանները կամ տարածքային ամբողջականությունը ճանաչելու լիազորություն չունի: "Կազմակերպությանն Ադրբեջանի անդամակցության վերաբերյալ ՄԱԿ-ի ընդունած բոլոր փաստաթղթերի ուսումնասիրությունը թույլ է տալիս պնդել, որ ՄԱԿ-ը ոչ մի ձեւաչափով չի քննարկել Ադրբեջանի Հանրապետության սահմանների ճանաչման կամ նրա տարածքային ամբողջականության հարցերը։

1992թ. հունվարի 14 - ին Ադրբեջանի նախագահը, պաշտոնապես գրավոր դիմելով ՄԱԿ-ի գլխավոր քարտուղարին, կազմակերպությանն Ադրբեջանի անդամակցելու խնդրանքով, ՄԱԿ-ին իրազեկել է 1920թ. ապրիլին կորցրած անկախության վերականգնման մասին, դրանով իսկ միջազգային հանրությանը տեղեկացրել է, որ Ադրբեջանը կվերականգնի միջազգայնորեն չճանաչված պետականությունը, որի կազմում Արցախը երբեք չի գտնվել որևէ կարգավիճակում:

Հիմք ընդունելով Ադրբեջանի նախագահի 1992թ. հունվարի 14-ի հայտարարությունը ՝ ուղղված ՄԱԿ-ի գլխավոր քարտուղարին, և ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի 1992թ. մարտի 2-ի բանաձևը, կարելի է պնդել, որ Միավորված ազգերի կազմակերպությունը Ադրբեջանին անդամ է ընդունել առանց Արցախի Հանրապետության:

Ելնելով վերոնշյալից՝ ևս մեկ անգամ ընդգծեմ, որ Ադրբեջանի տարածքային նկրտումները Արցախի Հանրապետության նկատմամբ ոչ պատմական, ոչ էլ իրավական հիմք չունեն։ Արցախը երբեք չի եղել և երբեք չի լինելու Ադրբեջանի մաս",- ամփոփել է Ստեփան Հասան-Ջալալյանը։