Օքսֆորդի համալսարանի Սուրբ Աննա քոլեջի քաղաքականության և միջազգային հարաբերությունների ամբիոնի պրոֆեսոր, Օքսֆորդի միջազգային հետազոտությունների կենտրոնի տնօրեն Նիլ Մաքֆարլեյնն ԱրմԻնֆո-ին հարցազրույցում թվարկում է ղարաբաղյան հակամարտության հիմնական տարբերությունները հետխորհրդային տարածության այլ հակամարտություններից, խոսում հակամարտության կարգավորման հարցում հասարակությունների հոգեբանության դերի մասին՝ հակամարտության հետագա կարգավորման գրավական համարելով սերնդափոխությունը: Ինչպես նաև խոսում է Մեծ Բրիտանիայի՝ Ղարաբաղին առնչվող շահերի մասին:
Ձեր կարծիքով, ո՞րն է ղարաբաղյան հակամարտության հիմնական տարբերությունը մնացած հակամարտություններից, առաջին հերթին՝ հետխորհրդային տարածությունում:
Ղարաբաղյան հակամարտությունը լրջորեն տարբերվում է հետխորհրդային տարածության այլ հակամարտություններից: Ղարաբաղյան հակամարտության հիմնական տարբերությունները նմանօրինակ մյուս հակամարտություններից, մի քանիսն են: Դրանցից մեկն այն է, որ ղարաբաղյան հակամարտությունն ավելի լայնամասշտաբ էր՝ ավելի շատ զոհերով ու ավելի մեծ ավերածություններով: Երկորդ տարբերությունը՝ անվտանգության անմիջական սպառնալիքի պահպանումն է: Մասնավորապես, Հրադադարի մասին պայմանագիրն անարդյունավետ է, քանի որ մարդկան վրա կրակում են ամեն օր: Մինչդեռ Աբխազիայում, Հարավային Օսիայում և Մոլդովայում իրավիճակն այլ է: Նույնիսկ Ուկաինայի դեպքում տարբերություն կա. հակամարտությունը գտնում է ակտիվ փուլում, իսկ հրադադարի մասին պայմանագիր փաստացի չկա: Եվ հայտնի չէ, թե դեռ որքան այդպես կշարունակվի: Եվ, վերջապես, ղարաբաղյան հակամարտության դեպքում երկու կողմերում գտնվող ժողովուրդները հոգեբանորեն շատ ավելի հեռու են միմյանցից՝ ինչպես տարածքային հարցերում, այնպես էլ սկզբունքների միջև հակասությունների հետ կապված կարծիքների տարբերությունններում: Մի կողմից ժողովուրդների ինքնորոշման, մյուս կողմից տարածքային ամբողջականության իրավունք. այստեղ, իհարկե, նմանություն կա այլ հակամարտությունների հետ, սակայն երկու կողմերի էմոցիաները տվյալ դեպքում շատ ավելի լարված են:
Ձեր պատկերացմամբ, ի՞նչ պայմաններ են հարկավոր ղարաբաղյան հակամարտության հետագա կարգավորման համար անհրաժեշտ նախադրյալներ ստեղծելու համար:
Այսօր ղարաբաղյան հակամարտության հետագա կարգավորման համար անհրաժեշտ նախադրյալներ ստեղծելու ուղղությամբ բազմաթիվ գիտական հետազոտություններ են անցկացվում: Նաև դրա կարգավորման բազմաթիվ գործիքակազմեր և ընտրանքներ են առաջարկվում: Որպես օրինակ՝ բերվում է հիպոթետիկ իրավիճակ, երբ երկու կողմերն ուղղակի այնքան հյուծված կլինեն հակամարտությունից, որ որոշակի կետից այն կողմի այլևս չեն կարող գնալ: Բայց այդ դեպքում, համոզված եմ, նման մոդելը չի գործի: Մյուս հնարավորությունը միջնորդների առկայությունն է, ովքեր առաջարկում են տարբերակներ՝ կողմերի համար բավականին հզոր փաստարկներով, որոնք ստիպում են վերջիններիս հաղթահարել սեփական նախապաշարմունքները: Բայց դրա արդյունավետությունն էլ այդքան շուտ չի լինի: Եվ, վերջիվերջո, ղարաբաղյան հակամարտությունն իր էությամբ էքզիստենցիալ է երկու կողմերի համար, և եթե այն երկար տևի, ժամանակի ընթացքում կկորցնի իր նշանակությունը հասարակայնության համար, կառավարությունները կդադարեն «ներքից ճնշում» զգալ, և կկարողանան ավելի մեծ ճկունություն դրսևորել բանակցությունների գործընթացում, կամ նշված երկու գործոնները հնարավոր կլինի ինչ-որ կերպ համակցել՝ փոխելու համար իրավիճակը: Հակամարտող կողմերում գտնվող մարդիկ առանձնակի փոփոխություններ չեն սպասում, հետևաբար՝ դրանց համար ժամանակ է պետք է: Կարծում եմ՝ անմիջական կապ կա նաև հակամարտության մասնակից երկրների իշխանությունների անձնական անվտանգության և, ըստ էության, հակամարտության, ինչպես նաև դրա շուրջ զարգացվող ազգայնականության միջև: Այս առումով, կարծում եմ, ղարաբաղյան հակամարտությունը որոշ իմաստով հետևողականորեն խթանում են հակամարտող կողմերի իշխանությունները: Իսկ իրավիճակի փոփոխությունը հնարավոր կդառնա բացառապես Հայաստանում և Ադրբեջանում ներքին քաղաքականության շեշտադրումները՝ Ղարաբաղում հակամարտությունից դեպի, օրինակ, սոցիալ-տնտեսական խնդիրների հաղթահարում և աղքատության դեմ պայքար տեղափոխելը: Սակայն, դրա համար կիկին բավականաչափ ժամանակ է պահանջվում:
Ժամանակին Դուք Հյուսիսային Իռլանդիայի շուրջ հակամարտության օրինակով հետաքրքիր զուգահեռներ անցկացրեցիք Ղարաբաղի հետ՝ նշելով, որ այն, ինչ անհնար էր ի սկզբանե, հնարավոր դարձավ ընդամենը մի քանի տասնամյակ անց: Արդյո՞ք ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորման ճանապարհին հիմնական խոչընդոտը հակամարտող կողմերում խորւրդային մտածողությունն է: Եվ, ժամանակից բացի, Ձեր կարծիքով, ի՞նչը կարող է նպաստել նման մտածողության փոփոխմանը:
Դեռևս պահպանվող խորհրդային մտածելակերպը հիմնական խոչընդոտներից մեկն է ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորման ճանապարհին: Հիպոթեզի էությունը սերնդափոխության մեջ է: Խորհրդային սերունդը կհեռանա, իսկ երիտասարդները կշարունակեն առաջ շարժվել: Այս առումով գտնում եմ, որ Խորհրդային Միության փլուզումից հետք ծնվածներն ունեն և կունենան այլ մտածողություն, այլ հոգեկերտվածք, այդ պատճառով՝ բոլորովին այլ հետաքրքրություններ: Կանադայում, որտեղ ես ծնվել եմ, ժամանակին Քվեբեք ֆրանսախոս նահանգի բնակչության 63%-ը քվեարկեց անկախության օգտին: Եվ դա ճիշտ է: Բայց եթե այդ հարցը հիմա բարձրացնենք, պատկերը բոլորովին այլ կլինի. կստանաք նույն 63%-ը, բայց «հակառակ կողմից»: Եվ դա այն պատճառով, որ տեղի է ունենում սերնդափոխություն: Մարդիկ, ովքեր շահագրգռված էին առանձնացմամբ, ներգրավված էին այդ գործընթացում, ծերանում են, մահանում, իսկ նոր սերունդն ուղղակի հետաքրքրված չէ քաղաքականությամբ: Երիտասարդությունն զբաղված է իր ամենօրյա կյանքով, և իր համար միևնույն է:
Բայց, իհարկե, նոր սերունդը քվեարկում է ընտրություններում: Եվ իրենց պետք է կայուն միջավայր, որում իրենք ցանկանում են ապրել: Եվ անջատողականությունն այդ ցանկության հետ ուղղակի անհամատեղելի է: Այդ պատճառով իրենք դրանում ոչ մի կերպ շահագրգռված չեն: Ժամանակն, իրոք, փոփոխություններ է մտցնում, և հուսով եմ, որժամանակը նույն բանը կապացուցի Ղարաբաղում:
«Մեծ Բրիտանիան ղարաբաղյան հակամրտության խաղաղ կարգավորման նկատմամբ մեծ հետաքրքրվածություն ցուցաբերող երկիր է, մասնավորապես՝
«Track 2» մակարդակով նախաձեռնությունների միջոցով, այսինքն՝ «հասարակական դիվանագիտության»: Ձեր կարծիքվո, ինչո՞վ է դա պայմանավորված:
Կարծում եմ՝ այդ շահագրգռվածությունն ամենից առաջ հումանիտար բնույթ է կրում: Երկրորդ՝ հակամարտությունը պատճառ է դառնում միգրացիայի, ինչը նույնպես չի կարող չհուզել Մեծ Բրիտանիային: Երրորդ՝ հակամարտությունն արգելակում է ընդհանուր առմամբ տարածաշրջանի տնտեսական զարգացումը, մինչդեռ Մեծ Բրիտանիան տարածաշրջանում տնտեսական գործընթացների մասնակից է: Մեծ Բրիտանիան մեծ ներդրումներ է կատարում Ադրբեջանում, մասնավորապես՝ Ադրբեջան-Թուրքիա խողովակաշարում, և հակամարտության ակտիվ փուլի վերսկսման դեպքում այդ ամենը խոցելի կդառնա: Մեկնելով ադրբեջանական Եվլախ՝ այնտեղից կտեսնեք Ղարաբաղի բարձունքները, որքան մոտ է ամեն բան: Իսկ խողովակաշարն անցնում է այնտեղից ոչ հեռու: Հետևաբար՝ մենք շահագրգռված ենք հակամարտության կարգավորմամբ: Եվ, վերջիվերջո, մենք ունենք բազմակողմ պարտավորություններ: Մեծ Բրիտանիան ԵԱՀԿ, և փաստացի դեռ ԵՄ անդամ է:
ԿԱՐԴԱԼ ԲՈԼՈՐ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ
Հայ փորձագետներն ու Թուրքիայի առաջատար վերլուծական կենտրոնների ներկայացուցիչները քննարկել են երկրների միջև համագործակցության ընդլայնման հեռանկարները
Քաղաքագետ․ Քանի դեռ ընդդիմությունը լռում է, Փաշինյանը կարող է օգտվել պլան "Բ"-ից և ստանալ սահմանադրական մեծամասնություն 
Թուրքագետ․ Իրանի և ԱՄՆ հռչակագիրը քաղաքական-տնտեսական առումով ավելի շահավետ է Իրանի համար
Քաղաքագետ․ Մինչ Փաշինյանը վստահեցնում է Ադրբեջանի հետ խաղաղության մասին, Բաքվում շարունակում են առաջ տանել Հայաստանի տարածքներն ադրբեջանցիներով բնակեցնելու նախագիծը
Քաղաքագետ․ Նոր իրավիճակում պաշտոնական Երևանը կարող է Բաքվին առաջարկել խաղաղության գործընթացը շարունակել առանց ՀՀ սահմանադրության շուրջ հանրաքվեի
Զախարովա․ ԵՄ հետ մերձեցման Հայաստանի գիծը ռիսկեր է պարունակում ԵԱՏՄ անդամ երկրների տնտեսական անվտանգության համար
Ժամանակն է, որպեսզի հարավկովկասյան երկրները Հարավային Կովկասի մասին մտածեն որպես մեկ ընդհանուր տարածաշրջանի. Փաշինյան
Փաշինյան․ Հայաստանն ու Ադրբեջանը պետք է հանգիստ թողնեն միմյանց
Մոսկվան Հայաստանի հետ կապված իրավիճակում տեսնում է այն ինտեգրացիոն միավորումներին հարվածելու փորձեր, որոնց մասնակցում է ՌԴ-ն․ Ռուսաստանի նախագահի օգնական
Զախարովա․ Հայաստանը Ռուսաստանի հետ հարաբերություններն ընկալում է որպես գործիք՝ դեպի ԵՄ վերակողմնորոշումը ֆինանսապես ապահովելու համար
Հայաստանի արդարադատության նախարարն ու ԵՄ դեսպանը քննարկել են Երևանի համար վիզաների ռեժիմի ազատականացման օրակարգային հարցեր
Ադրբեջանագետ. Հայաստանի դեմ Ադրբեջանի զավթողական ծրագրերը հնարավոր են դարձել բացառապես Արցախի հարցով Փաշինյանի որոշումների արդյունքում
Զախարովա. Ռուսաստանը բողոքի նոտա է հղել Հայաստանին՝ Գյումրիի «Մայր Հայաստան» հուշահամալիրում տեղի ունեցած վանդալիզմի դեպքի կապակցությամբ
Սամվել Կարապետյանն առաջարկում է ընտրություններից հետո ստեղծել ընդդիմադիր կոալիցիա
Արցախի մշակութային ժառանգության պաշտպանը Մոսկվային կոչ է արել արձագանքել օկուպացված ԼՂՀ-ում Ադրբեջանի կողմից Հայրենական մեծ պատերազմի հուշարձանների ոչնչացմանը
Գլխավոր դատախազությունը դիմել է ԿԸՀ ՝ Ռոբերտ Քոչարյանի նկատմամբ քրեական հետապնդմանը համաձայնության համար
Նիդերլանդների վարչապետն իր աջակցությունն է հայտնել Հայաստանում ժողովրդավարական բարեփոխումների և տնտեսական դիվերսիֆիկացման օրակարգին
"Ժառանգություն". ժամանակն է, որ Հայաստանի ընդդիմությունը ժողովրդին ներկայացնի իրավատեր այլընտրանք՝ լայն-քաղաքական ու վերկուսակցական, հավաքական նորովի առաջնորդությամբ
ԿԸՀ-ն չեզոքացրեց ԲՀԿ-ին. Ընտրությունների քվեարկության արդյունքներով Հայաստանի խորհրդարան կանցնի երեք քաղաքական ուժ
Մոսկվա. Հայաստանում ընտրություններն ուղեկցվել են ընդդիմության նկատմամբ աննախադեպ ճնշումներով
