«Հայաստան» խմբակցության պատգամավորը նկարագրեց TRIPP-ի կողմից Հայաստանի համար ներկայացվող ռիսկերը։

ԱրմԻնֆո. Ազգային ժողովի ընդդիմադիր «Հայաստան» խմբակցության պատգամավոր Արթուր Խաչատրյանը քննարկել է «Թրամփի միջազգային խաղաղության և բարգավաճման ուղի» (TRIPP) նախագծի երկրի համար առաջացող ռիսկերը։

Խորհրդարանի անդամը նշել է Հարավային Կովկասի տարածաշրջանում ազատ և անարգել հաղորդակցության ուղիների վերականգնման անհրաժեշտությունը։ Սակայն, ինչպես ընդգծել է ընդդիմադիր պատգամավորը, Ադրբեջանի և Թուրքիայի կողմից ենթակառուցվածքային նախագծերը, ճանապարհներն ու այլ հաղորդակցության ուղիները քաղաքական ճնշման և հարկադրանքի գործիք դարձնելու քաղաքականությունը անընդունելի է և Հայաստանի նկատմամբ թշնամանքի ակնհայտ դրսևորում։ «Հարավային Կովկասի տարածաշրջանի տրանսպորտային ենթակառուցվածքները պետք է ապաբլոկավորվեն փոխադարձության և համարժեքության սկզբունքների հիման վրա՝ պահպանելով երկրների տարածքային ամբողջականությունն ու ինքնիշխանությունը»։ «Տարածաշրջանում հաղորդակցության ուղիների ապաշրջափակումը կարգավորող համաձայնագրերը պետք է ունենան նույն իրավական ուժը և համարժեք լինեն շրջելիության առումով», - գրել է Խաչատրյանը իր Ֆեյսբուքյան էջում։

Սակայն, ըստ նրա, ո՛չ Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի և Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևի 2025 թվականի օգոստոսի 8-ին Վաշինգտոնում ստորագրված համատեղ հռչակագիրը (այսուհետ՝ Հռչակագիր), ո՛չ էլ այդ հռչակագրից բխող TRIPP նախագծի ռազմավարական համագործակցության շրջանակային համաձայնագիրը (այսուհետ՝ Համաձայնագիր) չեն համապատասխանում վերը նշված սկզբունքներին։ Այնուհետև պատգամավորը օրինակներ բերեց իր դիրքորոշումը հիմնավորելու համար։ Այսպիսով, խոսելով փոխադարձության մասին, նա նշեց, որ Հռչակագրի 3-րդ կետում Հայաստանը պարտավորվում է Ադրբեջանին տրամադրել «անարգել հաղորդակցության իրավունք» Ադրբեջանի Հանրապետության մայրցամաքային մասի և Նախիջևանի միջև՝ Հայաստանի տարածքով։

«Փոխարենը Հայաստանը ստանում է «փոխադարձ առավելություններ միջազգային և ներքին հաղորդակցություններում»։ Սակայն այդ առավելությունների բնույթը սահմանված չէ։ Համաձայնագրի նախաբանի առաջին բաժինը հաստատում է, որ Ադրբեջանը Նախիջևանին կկապվի Հայաստանի տարածքով։ Սակայն այս բաժինը պարզապես «ակնկալում է», որ «TRIPP-ը կստեղծի փոխադարձ օգուտներ Հայաստանի Հանրապետության համար՝ միջազգային և ներքին հաղորդակցությունների զարգացման առումով»։ «Այսինքն՝ Հայաստանը պարտավոր է Ադրբեջանին տրամադրել «անարգել հաղորդակցության իրավունք», բայց դրա դիմաց ակնկալում է միայն փոխադարձ օգուտներ՝ առանց դրանց էության որևէ պարզաբանման», - բացատրեց Խաչատրյանը։ Սա նշանակում է, ինչպես պարզաբանեց ընդդիմադիր գործիչը, իրավաբանորեն պարտավորեցնող համաձայնագիրը վերաբերում է բացառապես Ադրբեջանին Հայաստանի տարածքով տրամադրված «անարգել հաղորդակցությանը» և ոչ մի կերպ չի ազդում «ՀՀ-ի համար՝ միջազգային և ներքին հարաբերությունների զարգացման առումով» փոխադարձ օգուտի ակնկալիքի վրա։ Մասնավորապես, նա նշեց, որ չկան պարզաբանումներ այն մասին, թե արդյոք Հայաստանը կարող է օգտագործել TRIPP ծրագրով Հայաստանի միջով անցնող հաղորդակցության ուղիները՝ իր տարածքով տեղաշարժվելու համար, օրինակ՝ Նռնաձոր-Ագարակ հատվածում։ «Հարցը նաև այն է, թե արդյոք Հայաստանը կարող է օգտագործել TRIPP-ը Նախիջևան և երրորդ երկրներ մուտք գործելու, կամ Ադրբեջանի արևմտյան շրջաններ և երրորդ երկրներ մուտք գործելու համար»։ «Եվ որ հատվածում կամ հատվածներում է Ադրբեջանը պարտավորվում ապահովել Հայաստանի ներքին կապը», - հավելեց պատգամավորը։

Նա նաև նշեց, որ համաձայնագրի համաձայն՝ TRIPP նախագիծը ներառում է երկաթուղային, ճանապարհային, նավթագազային, օպտիկամանրաթելային և էներգետիկ բաղադրիչներ։ Սակայն, ինչպես նշեց Խաչատրյանը, Հռչակագրի տեքստում այս բաղադրիչների մասին որևէ հիշատակում չկա։ Հետևաբար, ըստ նրա, լիովին անհասկանալի է, թե արդյոք Հայաստանին կտրվեն նմանատիպ իրավունքներ և հնարավորություններ։ «Նաև անհասկանալի է, թե արդյոք Հայաստանը կկարողանա օգտագործել իր տարածքով անցնող խողովակաշարերը, օպտիկամանրաթելային և էներգետիկ բաղադրիչները, և արդյոք Հայաստանին անհրաժեշտ են դրանք բոլորը։ Ինքնիշխանության վերաբերյալ Հռչակագրում և Համաձայնագրում նշվում է, որ Հայաստանը Ադրբեջանին տալիս է «անարգել կապ» ունենալու իրավունք»։ Պնդելով, որ TRIPP երկաթուղու և ճանապարհի վրա «խոչընդոտներ» չկան, Հայաստանի իշխանությունները ընդունում են, որ կան խոչընդոտներ այլ ճանապարհների, սահմանային անցումների և մաքսային անցակետերի վրա, որոնցից Ադրբեջանը կազատվի։ «Խոչընդոտների» բացակայությունը հստակ նշանակում է, որ TRIPP-ի համար կկիրառվի այլ իրավական ռեժիմ, քան Հայաստանի ճանապարհների, սահմանային անցումների և մաքսային անցակետերի համար։ «Հետևաբար, TRIPP-ը դառնում է միջանցք, որտեղ Հայաստանի ինքնիշխանությունը սահմանափակ է», - պնդում է ընդդիմադիր գործիչը։

Ինչպես նշեց Խաչատրյանը, չնայած որ և՛ Հռչակագիրը, և՛ Համաձայնագիրը ընդգծում են Հայաստանի ինքնիշխանությունն ու իրավասությունը պահպանելու անհրաժեշտությունը, նա հավելեց, որ «առջևի գրասենյակ - հետևի գրասենյակ» գործառնական մոդելի ներդրումն ինքնին նշանակում է, որ Հայաստանը համաձայնել է Ադրբեջանի խնդրանքով չմասնակցել որևէ տեսակի շփման հայ պաշտոնյաների հետ՝ այդպիսով իր ինքնիշխանությունն իրականացնելու իրավունքը զիջելով երրորդ կողմին։ Այնուհետև պատգամավորը անդրադարձավ C բաժնին, որը վերաբերում է համարժեքությանը և շրջելիությանը, և ուշադրություն հրավիրեց այն փաստի վրա, որ իրավաբանորեն պարտավորեցնող հայ-ամերիկյան համաձայնագիրը փաստաթուղթ է, որն արդյունավետորեն սահմանում է, թե ինչպես է Հայաստանը կատարելու իրավաբանորեն պարտավորեցնող հայ-ադրբեջանական հռչակագրով իրեն վերապահված պարտավորությունները։ «Հետևաբար, եթե Հայաստանն ու Ադրբեջանը չկարողանան համաձայնության գալ համարժեք «անարգել հաղորդակցության իրավունքի» մանրամասների շուրջ, Հայաստանը դեռ ստիպված կլինի կատարել համաձայնագրով ստանձնած պարտավորությունները։ Հետևաբար, հռչակագրով Հայաստանի պարտավորությունները անշրջելի են, մինչդեռ Ադրբեջանի պարտավորությունները՝ անշրջելի, հատկապես ամերիկյան ներդրումների դեպքում», - պնդեց Խաչատրյանը։

Նրա խոսքով՝ համաձայնագրում նաև չի նշվում TRIPP նախագծի տարածքը։ Ինչպես հիշեցրել է պատգամավորը, 2025 թվականի օգոստոսի 8-ին հռչակագրի ստորագրման արարողության ժամանակ ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփը TRIPP-ը անվանել է «հատուկ տարանցիկ գոտի» («հատուկ տարանցիկ գոտի») և հայտարարել, որ Հայաստանը «բացառիկ գործընկերություն է հաստատում Միացյալ Նահանգների հետ՝ այս միջանցքը զարգացնելու համար, որը կարող է տևել մինչև 99 տարի»։ «ԱՄՆ նախագահի խոսքով՝ Փաշինյանը խոստացել է երկարաձգել գործընկերությունը 99 տարի անց։ «Հայաստան» խմբակցության պատգամավորների բոլոր հարցերը ՀՀ կառավարության ներկայացուցիչներին՝ «միջանցքի» կամ «հատուկ տարանցիկ գոտու» սահմանները պարզաբանելու վերաբերյալ, մնացել են անպատասխան։ Բացի այդ, TRIPP-ի տնտեսական ազդեցության որևէ գնահատական չի տրամադրվել։ «Մասնավորապես, դեռևս որոշված չէ, թե որ կողմը կամ ինչ համամասնությամբ կներդնի TRIPP ենթակառուցվածքների կառուցման մեջ, և, համապատասխանաբար, անհասկանալի է, թե ինչպիսին է 74%/26% մասնակցության մակարդակը հաջորդ 49 տարիների համար», - եզրափակեց ընդդիմադիր գործիչը։

Հիշեցնենք, որ 2025 թվականի օգոստոսի 8-ին Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը և Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը Վաշինգտոնում ստորագրեցին յոթ կետից բաղկացած համատեղ «Խաղաղության հռչակագիր»։ Այն նախատեսում է համատեղ կոչ Եվրոպայում անվտանգության և համագործակցության կազմակերպությանը (ԵԱՀԿ)՝ դադարեցնելու ԵԱՀԿ Մինսկի գործընթացը և դրան առնչվող կառույցները, ինչպես նաև ստեղծել տրանսպորտային միջանցք Հայաստանի տարածքով, որը կկապի Ադրբեջանը իր Նախիջևանի էքսկլավի հետ, որը շրջապատված է Հայաստանով, Թուրքիայով և Իրանով։ 2026 թվականի հունվարի 14-ին Հայաստանի արտաքին գործերի նախարարությունը հրապարակեց Վաշինգտոնում ամերիկյան կողմի հետ ստորագրված շրջանակային փաստաթուղթ՝ «Trump Route for International Peace and Prosperity» (TRIPP) ծրագրի իրականացման համար։ 12 էջանոց փաստաթուղթը ներկայացնում է նախագծի հիմնական նպատակները և դրա գործունեության մեխանիզմները։ Փաստաթղթում, ի թիվս այլ բաների, ընդգծվում է, որ Հայաստանը մտադիր է հաստատել և աջակցել TRIPP Development Company-ի ստեղծմանը: Ընկերությունը, ենթադրաբար, պատասխանատու կլինի TRIPP նախագծի զարգացման համար՝ ստանալով նախնական զարգացման իրավունք 49 տարվա ժամկետով: Հայաստանը մտադիր է Միացյալ Նահանգներին առաջարկել TRIPP Development Company-ի 74% բաժնեմասը՝ պահպանելով 26%-ը: Ակնկալվում է, որ այս գործընկերությունը կերկարաձգվի ևս 50 տարով՝ Հայաստանի կառավարությանը տրամադրելով լրացուցիչ սեփականության բաժնեմաս, որի արդյունքում նրա բաժնեմասը կհասցվի 49%-ի: